وجه تسمیه نشتیفان به علت شدت وزش بادهای موسمی در آنجاست و نزدیک به شش قرن است که به این نام خوانده می شود و چون این منطقه در معرض نیش طوفانهای بسیار شدید بوده، آن را نشتیفان نامیدند.
یکی دیگر از علل این نامگذاری، وجود آسبادهای فراوانی است که در آن وجود دارد و با فرم و فن ویژه ای ساخته شده که از ابتکارات صنعتی مردم خواف بوده و از نظر معماری بسیار ارزشمند و دیدنی است.
قصه عامیانه در مورد ریشه نام این شهر این است که عبارت نشتیفان ترکیبی است از دو کلمه 'نش' که محلی شده 'نیش' کنایه از نیش کژدم (عقرب) که به وفور در این منطقه یافت می شود و 'تیفان' که محلی شده 'توفان' و وزش شدید بادهای موسمی است که این منطقه را از دیگر مناطق ممتاز کرده است.
ساکنین این منطقه چندین هزار سال است که با تاسیس آسیاب های بادی از این جریانات هوایی بهره برداری نموده اند.
نشتیفان شهری است قدیمی که دست کم در شش سده گذشته با همین نام خوانده می شده است.
سوزنی سمرقندی آورده است که آل مظفر یکی از سلسله پادشاهان و حکام ایرانی اهل نشتیفان بوده اند و شاه شجاع از بزرگان این شهر سالها بر شیراز و فارس حکمرانی نمود که در زمان حکومت وی اندیشمندان و شاعران فراوان چون حافظ در تاریخ ایران ماندگار شدند و شهر نشتیفان در اوایل قرن نهم هجری شناخته شده و معمور بوده است.
شهرستان خواف یکی از شهرستان های استان خراسان رضوی است که در 250 کیلومتری جنوب غربی مشهد واقع شده است.
این شهرستان با چهار بخش مرکزی، سنگان، جلگه زوزن و سلامی و جمعیتی بیش از 110 هزار نفر، در نوار مرز شرقی ایران قرار دارد.
شهرستان خواف از شمال به شهرستان رشتخوار، از غرب به شهرستان گناباد، از جنوب به شهرستان قاینات و از شرق به شهرستان تایباد و کشور افغانستان متصل است.
یکی از مهمتریمن و چشمگیر ترین ساختهای فرهنگی در نشتیفان خواف آسیاب های بادی می باشد.
درباره پیدایش آسبادها اطلاعات دقیقی در دسترس نیست و اغلب مورخین که در طول قرون متمادی به ایران سفر کرده اند مبنای آن ها را قبل از فتح ایران به دست مسلمین ذکر می کنند.
حتی برخی پا را فراتر نهاده و تکوین آنها را به 1700 سال قبل از میلاد مسیح مربوط می دانند.
قدیمی ترین و موفق ترین مرجعی که وجود آسباد را قبل از اسلام در ایران اثبات می کند تاریخ ابن خلدون است.
از توجه و تامل در واژه 'آس' می توان به تاریخچه آسبادها پی برد.
'آس' به معنی دانه ریز سنگ است و در فرهنگ معین درباره آس چنین آمده است: دو سنگ گرد و مسطح بر هم نهاده و سنگ زیرین در میان میلی آهنین و جزء آن از سوراخ میان سنگ زیرین در گذشته و سنگ فوقانی به قوت دست آدمی یا باد یا آب یا برق و یا بخار چرخه و حبوب و جزء آن را خرد کند و آرد سازد.
ظهور آسبادها در نشتیفان به سبب بادهای 120 روزه است که ساکنین گذشته شهر نشتیفان با توجه به قدرت و شدت این باد نیاز به ایجاد آسباد را حس کردند و در پی ساخت آن از قرنها پیش برآمدند.
عمده ترین دلیل روی آوردن به آسبادها در خواف به گفته 'سون هدین' حاکمیت داشتن بادهای شمال در تمام طول سال و همچنین نبود آب است.
ایجاد آسبادها جدای استفاده بهینه از پارامترهای اقلیمی همانگونه که ذکر شد یک ساخت فرهنگی است که این ساخت در طول تاریخ دچار تغییراتی شده تا به امروز که به این صورت باقی مانده است و فرهنگ و دانش غنی انسان را قادر ساخته است تا یکی از محدودیت های محیط طبیعی را از میان بردارد و آن را به نقطه قوتی تبدیل سازد تا نه تنها دافع جمعیت نباشد بلکه سبب جذب و تثبیت جمعیت نیز بشود.
مطالعاتی که در نشتیفان انجام گرفته بیانگر این مطلب است که وجود آسباد نقش اساسی و ارزنده ای در معیشت و روند زندگی مردمان گذشته این دیار داشته است.
در روزگارانی که هیچ نیرویی خاص جهت رفع نیازهای بشر وجود نداشته، مهار باد و استفاده از آن جهت آرد نمودن گندم در این منطقه سبب افزایش کارایی نشتیفان شده و اقتصاد آن را از وضعیت متناسبی برخوردار ساخته است.
همچنین نقش خدماتی بیشتر مردم نشتیفان (حمل و نقل) در مقابل کارکردهای سایر بخش ها (صنعت و کشاورزی) بر افزایش درآمد مردم در این زمینه تاثیر بسزایی گذاشته است.
به هر حال عدم وجود همیشگی باد و در اختیار نبودن آن در همه اوقات سال یک مشکل عمده در استفاده از آسبادها بوده است.
ولی مردمان گذشته نشتیفان برای رفع این مشکل تدابیری اندیشیده اند و در فصولی که باد کم وجود داشته از رودخانه های جنوب نشتیفان که در این هنگام از جریان آب برخوردار بوده برای بکارگیری آسیاب های آبی استفاده کرده اند.
بقایای آسیاب های آبی در نشتیفان قابل رویت است.
به هر جهت گسترش تکنولوژی و دانش فنی و نقاط ضعفی که در آسیاب های بادی و آبی وجود داشته و همچنن کارایی بهتر آسیاب های آتشین (موتوری) و برقی در طول زمان توفیق اینگونه آسیاب ها را بر نوع اول به راحت ممکن ساخته است.
از حرکت سنگها بر هم گندم به صورت آرد آماده جمع آوری می گردد، در حفره زیر سنگها دستگاهی است خیلی قدیمی و ابتدایی که بر اساس کار اهرم می تواند به جای ترمز سنگها را به هنگام لزوم از حرکت باز دارد.
بی نظمی در کار باد خللی در کار آسیاب بوجود نمی آورد و کار به آرامی پیش می رود. و گندم به تدریج آرد می شود و در جوال (کیسه) ریخته می شود.
در آسبادها آسیابان می تواند ساعتها محل کار خود را ترک کند و نیازی به کنترل مستمر در آسیاب بادی احساس نمی شود.
اگر باد بوزد و سنگ حرکت کند گندم هم به میان سنگها ریخته می شود و فقط تشکیلات آسیاب بی حضور باد معطل می ماند.
در وصف اهمیت آسبادهای نشتیفان همین بس که اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی تلاش خود را برای تهیه پرونده کارشناسی و مستند سازی این اثر تاریخی برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو آغاز کرده است.
خراسان رضوی هم اکنون یک هزار و 498 اثر تاریخی ثبت شده در فهرست ملی دارد.







منبع:ایرنا
پایان پیام